واکاوی مفهوم دانش آموز دبستانی در نظام آموزش و پرورش ایران
محورهای موضوعی : تاریخ و ماهیت رشته فلسفهٔ تعلیموتربیت، مکاتب و رویکردهای فلسفهٔ تعلیموتربیت قدیم و جدید ،تاریخ اندیشه و عمل تربیتی (سیاستها، برنامهها، اقدامات و...) مفاهیم، گزارهها و نظریههای تربیتی آراء مربیان و فیلسوفان تربیتی روششناسی پژوهشهای تربیتی انواع تربیت مسائل تعلیموتربیت ایران و جهان برنامه درسی و آموزش در رشتههای گوناگون
زهرا زارعی
1
,
فریبا خوشبخت
2
*
,
محبوبه البرزی
3
,
بابک شمشیری
4
1 -
2 - دانشیار گروه آموزش و پرورش دبستانی و پیش دبستانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
3 - استاد گروه آموزش و پرورش دبستانی و پیش دبستانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
4 - استاد گروه آموزش و پرورش دبستانی و پیش دبستانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
کلید واژه: دانش آموز دبستانی, دوره دبستان, معلم, نظام آموزش و پرورش ایران, ویژگیهای دانش آموز.,
چکیده مقاله :
دانشآموزان دبستانی را میتوان تأثیرپذیرترین کنشگران نظام تعلیم و تربیت تلقی کرد.درک مؤلفههایی موثر درشکلگیری مفهوم دانشآموز ابتدایی نقشی اساسی در ارزیابی عملکرد نظام آموزشی ایفا میکند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مفهوم دانشآموز دبستانی در نظام تعلیم و تربیت ایران به روش کیفی پدیدار شناسی، به صورت پیدایشی انجام شد. گردآوری دادهها با روش تحلیل محتوای استقرایی در کتابهای فارسی چهارم، پنجم و ششم دبستان و روش مصاحبه نیمه عمیق با پنج معلم و شش دانش آموز مقطع دبستان صورت گرفت. برای انتخاب معلمان و دانش آموزان از روش نمونهگیری هدفمند با توجه به اصل اشباع شدگی در انتخاب نمونه و بخش تجزیه و تحلیل داده ها از رویکرد توصیفی- تفسیری، به شیوه تحلیل محتوا استفاده شد.نتایج نشان داد که مفهوم دانش آموز دبستانی در نظام آموزش و پرورش شامل سه مؤلفه اصلی؛1)تصویر دانشآموز در نظام تعلیم و تربیت 2)جایگاه معلم در شکلدهی به مفهوم دانشآموز3)نقش نظام آموزش و پرورش در شکلدهی به مفهوم دانشآموز بود که عناصر هریک به تفصیل در متن مقاله شرح داده شده است. نتایج این پژوهش نشان داد که مفهوم دانشآموز دبستانی در ایران بیشتر بر ویژگیهای شناختی و اطاعتپذیری متمرکز و سایر ابعاد وجودی کودک، همچون جنبههای هیجانی، اجتماعی و فرهنگی، کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. هرچند در محتوای کتابهای درسی و دیدگاه معلمان، تلاشهایی برای لحاظکردن این ابعاد مشاهده میشود، اما ساختار برنامهریزی درسی و شیوه اجرای آن، مانع تحقق تربیت متوازن شده است.شکاف میان اهداف آرمانی و تجارب زیسته، بازنگری در سیاستهای آموزشی، نقش معلم و جایگاه دانشآموز را ضروری میسازد.
Primary school students are among the most impressionable actors in the educational system, as this stage represents children’s entry into cognitive, emotional, and value-based domains and the beginning of formal socialization. Understanding the characteristics that define the concept of the primary school student is crucial for evaluating educational performance. This study explored how this concept is constructed within Iran’s educational system.
Method:
Using a qualitative, phenomenological approach, this emergent study analyzed Persian-language textbooks for grades four to six and conducted semi-structured interviews with five teachers and six students. Participants were selected purposively until data saturation was reached. Data were examined through descriptive–interpretive analysis and inductive content analysis.
Findings:
Three major components shape the concept of the primary school student:
-
The student’s image within the education system, including personal traits, social roles, activities, and challenges;
-
The teacher’s influence, covering educational and developmental functions;
-
The educational system’s role, encompassing its structural features and functional limitations.
These components and their elements are detailed in the main article.
Findings suggest that Iran’s educational system mainly emphasizes students’ cognitive skills and conformity, while emotional, social, and cultural dimensions receive less focus. Despite partial efforts to address these areas in textbooks and teaching, curriculum design and implementation still limit holistic development. The gap between educational policy ideals and students’ real experiences highlights the need to redefine policies, strengthen teachers’ developmental roles, and broaden the conceptualization of students within the system.
اسلامی نخلی، لیلی؛ اسلامی نخلی، بتول؛ خرمی، ملیحه؛ درویشی، محمد. (۱۳۹۷). نقش رشد اخلاقی در تربیت دانشآموزان ابتدایی. چهارمین همایش علمی پژوهشی استانی از نگاه معلم.
برک، لورا. (۱۴۰۱). روانشناسی رشد (یحیی سیدمحمدی، مترجم). تهران: انتشارات ارسباران.
ا غفاری آبی سفلی، زهرا. (۱۳۹۹). روشهای آموزش مهارتهای اجتماعی به دانشآموزان در مدارس دوره ابتدایی. پنجمین کنفرانس ملی رویکردهای نوین در آموزش و پژوهش.
کاکابرایی، کیوان؛ صیدی، مریم. (۱۳۹۷). اثربخشی آموزش مهارتهای حل مسئله بینفردی بر حل مسئله اجتماعی دانشآموزان پیشدبستانی. فصلنامه پژوهشهای کاربردی روانشناختی، ۹(۴)، ۱۵۹–۱۷۵.
قائد امینی اسدآبادی، سمانه؛ مولایی دزکی، نرگس؛ رجبی، فاطمه. (۱۳۹۶). نقش مدارس در رشد و پرورش شخصیت دانشآموزان. چهارمین همایش ملی روانشناسی مدرسه.
کدیور، پروین. (۱۴۰۰). روانشناسی یادگیری. تهران: نشر سمت.
کریمی، یوسف. (۱۴۰۱). روانشناسی اجتماعی. تهران: انتشارات ارسباران.
مدنیان، سارا؛ هاشمیانفر، سیدعلی. (۱۴۰۰). زمینههای شکلگیری هویت اخلاقی دانشآموزان. اخلاق در علوم و فناوری، ۱۶(۳)، ۱۶۳–۱۶۷.
مژدگان، سپیده؛ میرحاج، شیرین. (۱۳۹۴). بررسی رابطه بین هوش هیجانی و خلاقیت با پیشرفت تحصیلی دانشآموزان ابتدایی شهر تهران. کنفرانس بینالمللی مدیریت، اقتصاد و علوم انسانی.
همتی، س. (۱۳۷۸). خلاقیت و نوآوری در آموزش. تهران: نشر یاد.
هنری ماسن، پل؛ کیگان، جان؛ کیگان، جرومی؛ جین وی کانجر، جان؛ هوستون، کارول. (۱۳۹۹). رشد و شخصیت کودک (مهشید یاسایی، مترجم). تهران: نشر مرکز. سیف، علیاکبر. (۱۴۰۱). روانشناسی تربیتی. تهران: نشر دوران.
Alizadeh, A., Mahmoodi, F., Adib, Y., & Imada, T. (2024). Dominant culture in Iran’s primary school textbooks: A comparison between individualism and collectivism. Iranian Journal of Comparative Education, 7(1), 2895–2916.
Maine, F. (2024). The role of oral language in the dialogic primary classroom. Education 3–13: International Journal of Primary, Elementary and Early Years Education, 52(7), 916–929.
Mansoori, S. (2024). Dialogue-based education and critical thinking: A case study in Iranian primary schools. Journal of Curriculum & Educational Research, 7(2), 2989–3019.
Rezaei, S., Abe, S., & Farhang, A. (2021). Values and identities in Iranian primary school social studies textbooks: A discursive approach. Journal of Beliefs & Values, 43(4), 396–413.
Saronto, J. (2021). Curriculum reform and cultural context: Towards a more inclusive education. Journal of Educational Change, 22(4), 621–639. Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Yoon, J., Kang, S., & Jo, T. (2020). A study on the possibility of the relationship among group creativity, empathy, and scientific inquiry ability of elementary school students. International Journal of Science Education, 42(2), 1–13.